Các tội khởi tố theo yêu cầu bị hại là nhóm tội danh mà cơ quan tố tụng chỉ được khởi tố vụ án hình sự khi bị hại, hoặc người đại diện hợp pháp của bị hại, có yêu cầu bằng văn bản hoặc lời khai được ghi nhận đúng thủ tục.
Đây là cơ chế đặc biệt trong pháp luật hình sự Việt Nam, thể hiện sự tôn trọng quyền tự quyết của người bị xâm hại đối với những tội danh có tính chất riêng tư, nhạy cảm. Nhiều người vẫn nhầm lẫn rằng đã có đơn tố giác thì vụ án sẽ tự động được xử lý, nhưng thực tế không phải vậy với nhóm tội này.
1. Các tội khởi tố theo yêu cầu bị hại theo quy định mới nhất
Các tội khởi tố theo yêu cầu bị hại được quy định tại khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, gồm nhóm tội danh mà cơ quan điều tra chỉ được khởi tố vụ án khi bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của bị hại có yêu cầu. Đây là quy định khởi tố theo yêu cầu của bị hại mang tính ngoại lệ so với nguyên tắc chung là cơ quan tố tụng tự khởi tố khi phát hiện dấu hiệu tội phạm.
Theo khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, các tội danh khởi tố theo yêu cầu bao gồm khoản 1 của các điều luật sau thuộc Bộ luật Hình sự:
- Khoản 1 Điều 134: Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.
- Khoản 1 Điều 135: Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh.
- Khoản 1 Điều 136: Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội.
- Khoản 1 Điều 138: Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.
- Khoản 1 Điều 139: Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính.
- Khoản 1 Điều 141: Tội hiếp dâm.
- Khoản 1 Điều 143: Tội cưỡng dâm.
- Khoản 1 Điều 155 (Bộ luật Hình sự): Tội làm nhục người khác.
- Khoản 1 Điều 156: Tội vu khống.
Trong nhóm này, riêng khoản 1 Điều 134 Bộ luật Hình sự về tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác quy định mức hình phạt cụ thể là cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Đối với các tội danh còn lại trong danh sách, mức hình phạt áp dụng cho từng vụ việc còn phụ thuộc vào tình tiết cụ thể, hậu quả gây ra và kết quả điều tra, nên cần đối chiếu hồ sơ thực tế thay vì suy đoán trước.
Điểm cần lưu ý là danh sách các tội danh khởi tố theo yêu cầu chỉ áp dụng ở khoản 1 của các điều luật nêu trên. Nếu hành vi phạm tội có tình tiết định khung thuộc các khoản khác của cùng điều luật, vụ án có thể bị khởi tố mà không cần yêu cầu của bị hại, vì lúc này mức độ nguy hiểm cho xã hội đã vượt ra ngoài phạm vi lợi ích riêng của cá nhân bị hại.
Theo hướng dẫn được phân tích trong bài viết “Bàn về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại” trên luật sư bảo vệ quyền lợi bị hại, việc xác định đúng tội danh nào thuộc nhóm khởi tố theo yêu cầu có ý nghĩa quyết định đến việc vụ án có được thụ lý hay không, đặc biệt khi bị hại còn đang cân nhắc giữa việc hòa giải và việc theo đuổi vụ án đến cùng.
2. Thẩm quyền tiếp nhận và xử lý vụ án của các cơ quan tố tụng
Thẩm quyền xử lý các tội khởi tố theo yêu cầu bị hại hiện nay được phân theo hệ thống tố tụng đã tổ chức lại từ năm 2025, gồm Công an cấp xã tiếp nhận tố giác, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh điều tra, Viện kiểm sát nhân dân khu vực hoặc cấp tỉnh truy tố, và Tòa án nhân dân khu vực hoặc cấp tỉnh xét xử sơ thẩm.
Khi bị hại phát hiện mình bị xâm hại thuộc một trong các tội danh nêu trên, bước đầu tiên là gửi tố giác hoặc tin báo tới Công an cấp xã nơi xảy ra hành vi. Điều tra viên được phân công tại đây có thẩm quyền khởi tố, điều tra đối với các tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng xảy ra trên địa bàn, phù hợp với phần lớn các tội trong nhóm khởi tố theo yêu cầu.
Từ ngày 01/3/2025, Công an cấp huyện đã giải thể theo mô hình tổ chức mới. Việc điều tra các vụ án phức tạp hơn hoặc cần chuyển cấp được Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh đảm nhận. Đây là điểm thay đổi mà nhiều người dân, kể cả một số tài liệu hướng dẫn cũ, chưa cập nhật kịp, dẫn đến việc gửi đơn nhầm cơ quan hoặc mất thời gian chuyển hồ sơ.
Về giai đoạn truy tố, Viện kiểm sát nhân dân khu vực nay thay cho Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện trước đây, thực hiện chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra đối với đa số vụ án thuộc nhóm này. Với những vụ án có tính chất phức tạp hơn, Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh sẽ đảm nhận việc truy tố.
Ở giai đoạn xét xử, do khung hình phạt tối đa của các tội trong nhóm khởi tố theo yêu cầu bị hại đều dưới 20 năm tù, thẩm quyền xét xử sơ thẩm thuộc về Tòa án nhân dân khu vực. Trường hợp vụ án có tính chất phức tạp hoặc thuộc thẩm quyền riêng biệt theo quy định, Tòa án nhân dân cấp tỉnh sẽ xét xử sơ thẩm thay cho tòa khu vực.
3. Hậu quả pháp lý khi bị hại quyết định rút yêu cầu khởi tố
Khi bị hại rút yêu cầu khởi tố vụ án hình sự đối với các tội thuộc khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, cơ quan tố tụng phải đình chỉ vụ án, trừ trường hợp có căn cứ xác định việc rút yêu cầu xuất phát từ hành vi cưỡng bức hoặc ép buộc bị hại. Đây là điểm nhiều người hiểu chưa đầy đủ khi nghĩ rằng rút đơn luôn đồng nghĩa với việc vụ án chấm dứt hoàn toàn.
Việc rút yêu cầu khởi tố vụ án hình sự có thể diễn ra ở bất kỳ giai đoạn nào trước khi bản án có hiệu lực pháp luật, không chỉ trong giai đoạn điều tra. Bị hại có quyền tự nguyện rút yêu cầu nếu đã đạt được thỏa thuận với người bị buộc tội, chẳng hạn về việc bồi thường thiệt hại hoặc xin lỗi công khai.
Nhiều người thắc mắc bị hại rút đơn bãi nại có bị khởi tố không trong trường hợp việc rút đơn không hoàn toàn tự nguyện. Câu trả lời là vẫn có thể bị tiếp tục xử lý nếu cơ quan tố tụng có căn cứ cho thấy bị hại bị đe dọa, mua chuộc hoặc cưỡng ép để rút yêu cầu. Đây là ngoại lệ quan trọng nhằm bảo vệ bị hại khỏi áp lực từ phía người bị buộc tội hoặc người thân của họ.
Trên thực tế, việc xác định có hay không yếu tố cưỡng bức, ép buộc trong quá trình rút đơn không đơn giản, đòi hỏi cơ quan điều tra phải xem xét toàn diện các tài liệu, lời khai và tình huống cụ thể. Bị hại nếu cảm thấy mình bị gây áp lực nên chủ động trình bày rõ với cơ quan tố tụng trước khi ký bất kỳ văn bản rút yêu cầu nào.
4. Những rủi ro thực tế và thời điểm cần sự hỗ trợ của Luật sư
Rủi ro lớn nhất khi tự xử lý các tội khởi tố theo yêu cầu bị hại là bị hại có thể bị gây áp lực để rút đơn trước khi hiểu rõ hậu quả pháp lý của quyết định đó, hoặc soạn đơn yêu cầu không đúng nội dung khiến cơ quan tố tụng khó thụ lý kịp thời. Đây là lúc cần cân nhắc sự hỗ trợ của luật sư ngay từ giai đoạn đầu.
Một tình huống thường gặp là người bị buộc tội hoặc gia đình họ tìm cách tiếp cận bị hại, hứa hẹn bồi thường hoặc gây sức ép tinh thần để bị hại ký đơn bãi nại. Nếu bị hại không nắm rõ quyền của mình, việc rút đơn trong hoàn cảnh này có thể khiến quyền lợi chính đáng bị bỏ qua, dù sau đó vẫn có cơ hội để cơ quan tố tụng xem xét lại nếu chứng minh được yếu tố ép buộc.
Luật sư có thể hỗ trợ bị hại ở nhiều thời điểm khác nhau: từ soạn đơn tố giác, tư vấn về việc có nên rút yêu cầu khởi tố hay không, đến việc thu thập, bảo toàn chứng cứ trong trường hợp nghi ngờ bị cưỡng ép. Việc có người hiểu đúng quy định khởi tố theo yêu cầu của bị hại đồng hành từ sớm giúp bị hại tránh những quyết định vội vàng, khó khắc phục sau này.
Về chi phí tham khảo cho các dịch vụ hỗ trợ liên quan, mức phí thường được áp dụng như sau, tùy theo tính chất vụ việc và thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng dịch vụ:
| Dịch vụ | Mức phí tham khảo |
|---|---|
| Soạn đơn tố cáo, tố giác tội phạm | Từ 3.000.000đ/vụ |
| Soạn đơn kháng cáo | Từ 500.000đ/đơn |
| Chuẩn bị hồ sơ bảo lĩnh, xin tại ngoại | Từ 3.000.000đ/bộ |
| Bào chữa, bảo vệ quyền lợi theo giai đoạn tố tụng | Từ 20.000.000đ/giai đoạn |
Mức phí trên chỉ mang tính tham khảo, phí cụ thể được xác định theo thỏa thuận trong hợp đồng dịch vụ và không gắn với việc cam kết kết quả vụ án. Nếu bạn đang phân vân về việc có nên rút yêu cầu khởi tố hay tiếp tục theo đuổi vụ việc, việc trao đổi sớm với Phòng Luật sư Hình sự thuộc Công ty Luật TNHH Duy Minh sẽ giúp bạn nhìn nhận đầy đủ các phương án trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp về các tội khởi tố theo yêu cầu bị hại
Bị hại đã rút đơn rồi có được yêu cầu khởi tố lại không?
Theo quy định, khi đã rút yêu cầu khởi tố hợp lệ, bị hại không có quyền yêu cầu khởi tố lại đối với cùng hành vi đó, trừ trường hợp việc rút yêu cầu trước đó bị xác định là do bị cưỡng bức hoặc bị ép buộc.
Vụ án đã khởi tố mà chưa có yêu cầu của bị hại thì xử lý thế nào?
Đối với các tội thuộc khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, nếu chưa có yêu cầu của bị hại thì cơ quan tố tụng không được khởi tố vụ án. Việc khởi tố khi thiếu yêu cầu hợp lệ có thể bị coi là không đúng quy định, tùy vào hồ sơ và diễn biến thực tế.
Người đại diện có được rút yêu cầu khởi tố thay bị hại không?
Người đại diện hợp pháp của bị hại là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần, hoặc bị hại đã chết, có quyền rút yêu cầu khởi tố thay cho bị hại. Việc rút yêu cầu này vẫn phải tuân theo các điều kiện và ngoại lệ chung về tính tự nguyện.
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo và không thay thế cho tư vấn pháp lý chuyên sâu. Do tính chất đặc thù và các tình tiết riêng biệt của mỗi vụ việc, giải pháp thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào hồ sơ và bối cảnh pháp lý tại từng thời điểm. Để nhận phương án tối ưu cho trường hợp của mình, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp Luật sư Hình Sự để được hướng dẫn cụ thể.
