TỔNG HỢP ĐIỂM MỚI BỘ LUẬT HÌNH SỰ SỬA ĐỔI 2025

Tổng Hợp Điểm Mới Bộ Luật Hình Sự Sửa Đổi 2025 sau khi Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự, số 86/2025/QH15. Đây là một trong những đợt sửa đổi pháp luật hình sự có phạm vi tác động rộng nhất trong nhiều năm trở lại đây, vừa thể hiện chính sách nhân đạo (thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình), vừa tăng cường tính răn đe đối với một số nhóm tội phạm vì lợi nhuận và tội phạm về ma túy.

Bài viết dưới đây tổng hợp một cách có hệ thống những điểm mới quan trọng nhất của Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2025, kèm theo các lưu ý thực tiễn để người dân và doanh nghiệp dễ hình dung tác động. Nội dung được đối chiếu với toàn văn Luật và các thông tin chính thức từ Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, Bộ Tư pháp và Bộ Công an.

1. Khái quát về Luật sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự năm 2025

Tên gọi chính xác của văn bản là Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (thường được gọi tắt theo từ khóa là “Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2025”). Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2015 (số 100/2015/QH13, đã được sửa đổi, bổ sung theo Luật số 12/2017/QH14 và Luật số 59/2024/QH15).

Một số thông tin cơ bản cần ghi nhớ:

• Số hiệu: Luật số 86/2025/QH15.
• Thời điểm thông qua: ngày 25/6/2025, tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV.
• Hiệu lực thi hành: từ ngày 01/7/2025.
• Kết cấu: Luật gồm 4 điều; trong đó Điều 1 sửa đổi, bổ sung 39 điều của Bộ luật Hình sự và bổ sung mới 01 điều luật (Điều 256a).

Về định hướng chính sách, đợt sửa đổi này xuất phát từ Tờ trình số 155/TTr-BCA của Bộ Công an, đồng thời thể chế hóa Kết luận số 132-KL/TW ngày 18/3/2025 của Bộ Chính trị và Chỉ thị số 36-CT/TW ngày 16/8/2019 về tăng cường, nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống và kiểm soát ma túy. Có thể tóm gọn tinh thần của Luật là vừa nhân đạo, vừa nghiêm khắc: giảm áp dụng hình phạt tử hình ở một số tội danh, nhưng siết chặt chế tài với tội phạm ma túy và các tội phạm gây thiệt hại lớn cho xã hội.

2. Nhóm điểm mới về chính sách nhân đạo và thu hẹp hình phạt tử hình

2.1. Bãi bỏ hình phạt tử hình đối với 8 tội danh

Đây là điểm mới được quan tâm nhiều nhất. Luật năm 2025 bãi bỏ hình phạt tử hình đối với 08 tội danh sau đây:

• Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân (Điều 109);
• Tội gián điệp (Điều 110);
• Tội phá hoại cơ sở vật chất – kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Điều 114);
• Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh (Điều 194);
• Tội vận chuyển trái phép chất ma túy (Điều 250);
• Tội tham ô tài sản (Điều 353);
• Tội nhận hối lộ (Điều 354);
• Tội phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược (chống loài người, tội phạm chiến tranh) (Điều 421).

Đối với 8 tội danh này, mức hình phạt cao nhất sau ngày 01/7/2025 là tù chung thân. Việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình được đánh giá là phù hợp với xu hướng chung của nhiều quốc gia và thể hiện chính sách hình sự nhân đạo.

2.2. Bổ sung trường hợp không thi hành án tử hình: người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối

Luật sửa đổi khoản 3 Điều 40. Theo quy định mới, không thi hành án tử hình đối với người bị kết án nếu thuộc một trong ba trường hợp sau:

• Phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi;
• Người đủ 75 tuổi trở lên;
• Người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối (trường hợp mới được bổ sung).

Bên cạnh đó, do hình phạt tử hình đã được bãi bỏ với tội tham ô tài sản và tội nhận hối lộ, nên quy định cũ tại Điều 40 về việc không thi hành án tử hình với hai tội này (khi người bị kết án nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản) cũng được lược bỏ khỏi Điều 40. Điều kiện “nộp lại tài sản” nay được chuyển sang vai trò khác — là điều kiện để xét giảm án tù chung thân (xem mục 3.4).

2.3. Nâng mức định lượng ma túy làm căn cứ định khung tử hình, chung thân

Đối với tội sản xuất trái phép chất ma túy (Điều 248) và tội mua bán trái phép chất ma túy (Điều 251) — hai tội có tỷ lệ bị tuyên án tử hình cao trong thực tiễn — Luật bổ sung quy định nâng mức định lượng chất ma túy để định khung hình phạt chung thân hoặc tử hình. Mục tiêu là nới rộng khoảng cách giữa khung tù chung thân và tử hình, qua đó giảm thiểu việc áp dụng hình phạt tử hình trên thực tế.

3. Nhóm điểm mới về tăng cường tính răn đe

3.1. Bổ sung Điều 256a — Tội sử dụng trái phép chất ma túy

Đây là điểm mới đáng chú ý nhất theo hướng siết chặt. Luật bổ sung Điều 256a về “Tội sử dụng trái phép chất ma túy”, đặt ngay sau Điều 256. Cần lưu ý rằng hành vi sử dụng trái phép chất ma túy từng được hình sự hóa trong Bộ luật Hình sự năm 1999, sau đó được bãi bỏ tại Bộ luật Hình sự năm 2015; lần này được tái hình sự hóa nhưng theo hướng có giới hạn về phạm vi đối tượng.

Cụ thể, người sử dụng trái phép chất ma túy bị phạt tù từ 02 năm đến 03 năm nếu thuộc một trong các trường hợp:

• Đang trong thời hạn cai nghiện ma túy hoặc điều trị nghiện các chất ma túy bằng thuốc thay thế theo Luật Phòng, chống ma túy;
• Đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện ma túy;
• Đang trong thời hạn 02 năm kể từ ngày hết thời hạn quản lý sau cai nghiện và trong thời hạn quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy;
• Đang trong thời hạn 02 năm kể từ khi tự ý chấm dứt cai nghiện ma túy tự nguyện hoặc tự ý chấm dứt điều trị nghiện bằng thuốc thay thế.

Trường hợp tái phạm tội này thì bị phạt tù từ 03 năm đến 05 năm.

3.2. Nâng gấp đôi mức phạt tiền tại 24 điều luật

Luật nâng gấp 2 lần mức hình phạt tiền tại 24 điều luật, tập trung vào các nhóm tội: hàng giả, tội phạm về môi trường, an toàn thực phẩm và tham nhũng. Lý do được nêu là các tội phạm này thường tạo ra lợi nhuận bất chính rất lớn, trong khi mức phạt tiền trước đây chưa tương xứng và thiếu tính răn đe.

Ví dụ, đối với tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thức ăn dùng để chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, giống vật nuôi (Điều 195), khung cơ bản có mức phạt tiền từ 200.000.000 đồng (hai trăm triệu đồng) đến 2.000.000.000 đồng (hai tỷ đồng) hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Với pháp nhân thương mại phạm tội, mức phạt tiền và các hình phạt bổ sung (cấm kinh doanh, cấm huy động vốn, đình chỉ hoạt động) cũng được điều chỉnh tương ứng.

3.3. Nâng mức hình phạt tù đối với một số tội danh

Song song với việc tăng phạt tiền, Luật nâng mức hình phạt tù đối với một số tội danh thuộc các lĩnh vực môi trường, an toàn thực phẩm và ma túy, nhằm bảo đảm tính nghiêm minh và phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội hiện nay.

3.4. Siết điều kiện giảm án tù chung thân với tội tham ô, nhận hối lộ

Vì đã bỏ hình phạt tử hình với tội tham ô tài sản (Điều 353) và tội nhận hối lộ (Điều 354), Luật bổ sung cơ chế kiểm soát chặt việc giảm án. Người bị kết án tù chung thân về hai tội này chỉ được xem xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt khi đã chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư (¾) tài sản tham ô, nhận hối lộ và tích cực hợp tác với cơ quan chức năng trong phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm hoặc lập công lớn. Quy định này hướng tới mục tiêu thu hồi tối đa tài sản do phạm tội mà có.

4. Một số sửa đổi về biện pháp tư pháp và thi hành án

Ngoài các nội dung nổi bật trên, Luật còn điều chỉnh nhiều quy định mang tính kỹ thuật nhưng có ý nghĩa thực tiễn:

• Điều 49 (bắt buộc chữa bệnh): làm rõ 03 trường hợp áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh, bao gồm cả người đang chấp hành án tù mà mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi; đồng thời quy định thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thời hạn chấp hành án tù.
• Điều 62, Điều 63 (miễn, giảm hình phạt): nới lỏng điều kiện — người bị cấm cư trú hoặc quản chế có thể được miễn phần hình phạt còn lại nếu cải tạo tốt và đã chấp hành được một nửa thời hạn.
• Điều 80, Điều 82 (hồ sơ thi hành án tử hình): điều chỉnh thành phần hồ sơ, thay yêu cầu “bản sao Quyết định của Chủ tịch nước bác đơn xin ân giảm” bằng “văn bản thông báo của cơ quan có thẩm quyền về việc không có quyết định ân giảm”.

5. Quy định chuyển tiếp — nội dung quan trọng với người đang trong vòng tố tụng

Đối với người dân và luật sư, Điều 4 về quy định chuyển tiếp có thể là phần có giá trị thực tiễn cao nhất, bởi nó liên quan trực tiếp đến các vụ việc đang được giải quyết:

• Áp dụng quy định có lợi cho người phạm tội: các nội dung có lợi (bỏ tử hình ở 8 tội danh; không thi hành án tử hình với người ung thư giai đoạn cuối; nâng mức định lượng ma túy tại khoản 5 Điều 248 và khoản 5 Điều 251; và các tình tiết có lợi khác) được áp dụng cả với hành vi phạm tội xảy ra trước 0 giờ 00 phút ngày 01/7/2025 nhưng sau thời điểm đó mới bị phát hiện, hoặc đang bị điều tra, truy tố, xét xử.
• Chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân: với các bản án tử hình đã tuyên trước ngày 01/7/2025 về 8 tội danh nêu trên (hoặc thuộc trường hợp ung thư giai đoạn cuối) mà chưa thi hành, thì không thi hành án tử hình; Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quyết định chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân.

Nguyên tắc áp dụng quy định có lợi cho người phạm tội là điểm mà các bị can, bị cáo và gia đình cần đặc biệt lưu ý, vì nó có thể làm thay đổi khung hình phạt hoặc kết quả của vụ án đang được giải quyết. Trong trường hợp có thắc mắc, bạn có thể liên hệ dịch vụ Luật sư hình sự của chúng tôi để được hỗ trợ.

6. Tác động thực tiễn và khuyến nghị

Từ góc nhìn của luật sư hình sự, các điểm mới năm 2025 đặt ra một số lưu ý cụ thể:

• Với doanh nghiệp: nhóm tội về hàng giả, môi trường, an toàn thực phẩm có mức phạt tiền tăng mạnh, đồng thời pháp nhân thương mại có thể bị xử lý hình sự. Doanh nghiệp nên chủ động rà soát quy trình tuân thủ (sản xuất, ghi nhãn, xử lý chất thải, an toàn thực phẩm) để phòng ngừa rủi ro.
• Với cá nhân liên quan đến ma túy: cần hiểu đúng phạm vi áp dụng của Điều 256a; tình huống cụ thể có thể khác nhau và nên tham khảo ý kiến luật sư trước khi kết luận về trách nhiệm hình sự.
• Với gia đình người đang chấp hành án tử hình: cần nắm cơ chế chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân theo quy định chuyển tiếp để thực hiện các thủ tục phù hợp.
• Với người đang bị điều tra, truy tố, xét xử: nguyên tắc áp dụng quy định có lợi cho người phạm tội có thể được vận dụng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

7. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2025 có hiệu lực từ khi nào?

Luật số 86/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 25/6/2025 và có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/7/2025.

Luật 86/2025/QH15 bỏ hình phạt tử hình đối với những tội nào?

Luật bãi bỏ hình phạt tử hình đối với 8 tội danh, gồm các Điều 109, 110, 114, 194, 250, 353, 354 và 421. Mức hình phạt cao nhất với các tội này sau đó là tù chung thân.

Sử dụng trái phép chất ma túy có bị phạt tù không?

Theo Điều 256a, chỉ một số trường hợp bị xử lý hình sự — chủ yếu là người đang trong quá trình cai nghiện, quản lý sau cai nghiện (hoặc trong thời hạn 02 năm sau đó) mà tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy. Khung cơ bản là phạt tù từ 02 năm đến 03 năm; tái phạm bị phạt tù từ 03 năm đến 05 năm.

Người bị kết án tử hình về tội tham ô, nhận hối lộ có được giảm án không?

Do đã bỏ hình phạt tử hình với hai tội này, các bản án tử hình đã tuyên mà chưa thi hành sẽ được chuyển thành tù chung thân theo quyết định của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao. Việc xét giảm án tù chung thân về sau đòi hỏi điều kiện chặt chẽ, trong đó có việc nộp lại ít nhất ba phần tư (¾) tài sản tham ô, nhận hối lộ.

Người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối có bị thi hành án tử hình không?

Không. Đây là trường hợp mới được bổ sung tại khoản 3 Điều 40 — không thi hành án tử hình đối với người bị kết án mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối.

Các quy định mới của Bộ luật Hình sự năm 2025 có thể tác động khác nhau đến từng vụ việc. Nếu bạn hoặc doanh nghiệp cần tư vấn về cách áp dụng quy định mới, đánh giá rủi ro hình sự hoặc hỗ trợ trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, Phòng Luật sư Hình sự sẵn sàng đồng hành cùng bạn.

Lưu ý: Bài viết mang tính chất tham khảo, được biên soạn căn cứ Luật số 86/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2025) và các nguồn thông tin chính thức. Nội dung không thay thế cho ý kiến tư vấn pháp lý đối với từng vụ việc cụ thể. Một số quy định mới có thể tiếp tục được hướng dẫn chi tiết bằng nghị định, thông tư hoặc nghị quyết; vui lòng đối chiếu văn bản hiện hành tại thời điểm áp dụng.