Lừa đảo qua mạng có xu hướng gia tăng nhanh trong thời gian gần đây với phương thức tinh vi, khó nhận diện. Nhiều trường hợp bị chiếm đoạt tài sản nhưng không nhận biết được dấu hiệu tội phạm hoặc lúng túng trong việc tìm phương án bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bản thân. Bài viết này phân tích cụ thể bản chất pháp lý, các yếu tố cấu thành tội phạm hình sự và quy trình xử lý chuẩn xác để bảo vệ quyền lợi khi gặp phải hành vi lừa đảo qua mạng.
1. Bản chất pháp lý của hành vi lừa đảo qua mạng
1.1. Thế nào là lừa đảo qua mạng trong luật hình sự?
Lừa đảo qua mạng dưới góc độ pháp lý hình sự là hành vi sử dụng không gian mạng, thiết bị công nghệ, mạng xã hội hoặc nền tảng trực tuyến khác làm phương tiện thực hiện thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác. Trên thực tế, hành vi này có thể cấu thành hai tội danh độc lập khác nhau trong Bộ luật Hình sự tùy thuộc vào phương thức thực hiện cụ thể: Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (quy định tại Điều 174) hoặc Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (quy định tại Điều 290).
Để phân biệt hai tội danh này, cơ quan tố tụng dựa vào cách thức tiếp cận và chiếm đoạt: Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174) áp dụng khi đối tượng đưa ra thông tin giả mạo qua mạng nhằm tác động trực tiếp vào ý chí của nạn nhân, khiến nạn nhân tin tưởng và chủ động chuyển tiền hoặc giao tài sản.
Trong khi đó, Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (Điều 290) áp dụng đối với các hành vi can thiệp kỹ thuật như hack tài khoản, đánh cắp thông tin thẻ ngân hàng/mã OTP, hoặc tạo lập hệ thống ảo để tự động chuyển rút tài sản mà không có sự đồng ý hay giao dịch tự nguyện của nạn nhân.
Tính chất đặc trưng khiến lừa đảo qua mạng có tính chất nguy hiểm và nghiêm trọng hơn lừa đảo thông thường nằm ở khả năng tiếp cận nạn nhân trên diện rộng, tính ẩn danh cao của đối tượng vi phạm và tốc độ tẩu tán tài sản nhanh chóng thông qua các tài khoản ngân hàng ảo. Những yếu tố này trực tiếp quyết định việc xác định các tình tiết định khung và tăng nặng trách nhiệm hình sự khi cơ quan tố tụng định khung hình phạt.
1.2. Các thủ đoạn phổ biến hiện nay: Giả danh công an, Viện kiểm sát
Thủ đoạn phổ biến nhất hiện nay là giả danh cơ quan chức năng như Công an, Viện kiểm sát hoặc Tòa án nhằm tiếp cận nạn nhân qua điện thoại hoặc mạng xã hội. Đối tượng vi phạm thường tạo tình huống giả định khiến nạn nhân lo sợ bị truy cứu trách nhiệm hình sự, từ đó yêu cầu chuyển khoản tiền đến tài khoản chỉ định để phục vụ công tác thanh tra hoặc giải quyết vụ việc.
Các hình thức lừa đảo trực tuyến khác gồm: đăng tin tuyển cộng tác viên nhận thù lao cao rồi yêu cầu đặt cọc tiền mua hàng; chiếm quyền điều khiển tài khoản mạng xã hội cá nhân để mạo danh chủ tài khoản vay tiền người quen; tạo sàn đầu tư tài chính hoặc ví điện tử giả mạo nhằm huy động vốn của nhiều nạn nhân. Các phương thức này tuy khác nhau về cách thức thực hiện nhưng đều có chung mục đích chiếm đoạt tài sản bằng thủ đoạn gian dối.
2. Dấu hiệu cấu thành tội phạm và khung hình phạt
2.1. Yếu tố gian dối và mục đích chiếm đoạt tài sản
Để hành vi lừa đảo qua mạng bị xem xét xử lý hình sự, cơ quan tố tụng phải xác định được các dấu hiệu cấu thành tội phạm. Yếu tố đầu tiên là hành vi gian dối, thể hiện qua việc đối tượng chủ ý tạo thông tin sai lệch hoặc che giấu sự thật để nạn nhân tin tưởng giao tài sản. Yếu tố thứ hai là hậu quả thực tế, xác định bằng việc nạn nhân bị chiếm đoạt tài sản do tin vào hành vi gian dối đó.
Mục đích chiếm đoạt tài sản là yếu tố bắt buộc để cấu thành tội danh hình sự. Cơ quan điều tra sẽ làm rõ đối tượng có ý thức chiếm đoạt và sử dụng thủ đoạn gian dối ngay từ đầu hay không, hay việc chuyển giao tài sản chỉ là kết quả của giao dịch dân sự phát sinh ngoài ý muốn. Đây là cơ sở phân biệt hành vi phạm tội hình sự với các tranh chấp dân sự hoặc kinh doanh thông thường.
2.2. Các tình tiết định khung tăng nặng khi sử dụng công nghệ cao
Hành vi lừa đảo thực hiện qua mạng internet tuy không phải là tình tiết định khung tăng nặng độc lập trong Điều 174 Bộ luật Hình sự, nhưng việc lợi dụng công nghệ cao sẽ bị xem xét là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự chung theo quy định tại Điểm g Khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự (“sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử hoặc thủ đoạn tinh vi khác để phạm tội”).
Đối với hành vi cấu thành tội danh theo Điều 290 Bộ luật Hình sự, bản chất việc sử dụng phương tiện điện tử đã là yếu tố định tội cơ bản, và các mức định khung hình phạt sẽ tăng dần dựa trên giá trị chiếm đoạt và tính chất phạm tội.
Bên cạnh phương thức thực hiện, các tình tiết định khung hình phạt khác được xem xét dựa trên giá trị tài sản bị chiếm đoạt, quy mô nạn nhân bị ảnh hưởng, tính chất phạm tội có tổ chức và hậu quả thực tế xảy ra. Khung hình phạt áp dụng đối với bị can, bị cáo phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả điều tra, truy tố và phán quyết xét xử chính thức của Tòa án nhân dân.
Về thẩm quyền xét xử sơ thẩm sau ngày 01/7/2025 (theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân sửa đổi), vụ án lừa đảo qua mạng sẽ do Tòa án nhân dân (TAND) khu vực xét xử sơ thẩm nếu khung hình phạt cao nhất áp dụng đối với bị cáo đến 20 năm tù (áp dụng cho Khoản 1, 2, 3 Điều 174 hoặc Khoản 1, 2, 3 Điều 290 Bộ luật Hình sự).
Đối với các vụ án đặc biệt nghiêm trọng có mức hình phạt cao nhất trên 20 năm tù hoặc tù chung thân (như Khoản 4 Điều 174 có mức phạt lên đến tù chung thân) hoặc vụ án có yếu tố nước ngoài, thẩm quyền xét xử sơ thẩm thuộc về Tòa án nhân dân cấp tỉnh.
Trong vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản qua mạng, việc xác định rõ tư cách tố tụng cùng các quyền, nghĩa vụ tương ứng là bắt buộc đối với cả người bị hại và người bị tố giác nhằm hạn chế tối đa các rủi ro pháp lý ngoài ý muốn phát sinh trong quá trình tố tụng.
3. Quy trình tố tụng và bảo vệ quyền lợi khi gặp rủi ro
3.1. Thủ tục tố giác tội phạm tại cơ quan điều tra
Khi phát hiện bị lừa đảo qua mạng, nạn nhân cần làm đơn trình báo hoặc tố giác tội phạm đến cơ quan Công an hoặc Viện kiểm sát có thẩm quyền giải quyết. Theo cải cách tố tụng hình sự từ ngày 01/7/2025, thẩm quyền tiếp nhận và giải quyết tin báo được phân cấp cụ thể: người bị hại có thể trình báo trực tiếp tại Công an cấp xã, phường (nơi cư trú hoặc nơi xảy ra hành vi) để được lập hồ sơ ban đầu hoặc gửi trực tiếp lên Cơ quan Cảnh sát điều tra (CSĐT) Công an cấp tỉnh giải quyết đối với các vụ việc rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng.
Ngoài ra, đơn tố giác có thể gửi đến Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) khu vực hoặc VKSND cấp tỉnh để kiểm sát hoạt động tố tụng hình sự.
Cơ quan tiếp nhận tố giác có trách nhiệm thụ lý, kiểm tra, xác minh và xử lý nguồn tin về tội phạm theo trình tự quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự. Người tố giác cần cung cấp bản trình bày chi tiết về diễn biến vụ việc, thời gian phát sinh, phương thức liên lạc của đối tượng và thống kê chính xác số tiền hoặc tài sản bị chiếm đoạt.
3.2. Những tài liệu, chứng cứ điện tử cần chuẩn bị
Khác biệt cốt lõi khi giải quyết vụ án lừa đảo qua mạng so với lừa đảo truyền thống nằm ở tính chứng minh của chứng cứ điện tử. Người bị hại cần thu thập và cung cấp cho cơ quan điều tra các tài liệu gồm: hình ảnh cuộc trò chuyện trực tuyến, sao kê giao dịch chuyển tiền ngân hàng, số điện thoại hoặc liên kết tài khoản mạng xã hội của đối tượng, tên miền website hoặc ứng dụng liên quan và dữ liệu trao đổi điện tử khác.
Do đặc thù dễ bị xóa bỏ hoặc chỉnh sửa của chứng cứ kỹ thuật số, người bị hại ngay khi nhận thấy dấu hiệu lừa đảo trực tuyến phải chủ động sao lưu toàn bộ dữ liệu giao dịch và liên lạc liên quan. Mọi sự chậm trễ dẫn đến thất lạc chứng cứ trong vụ án hình sự đều trực tiếp ảnh hưởng đến tiến độ xác minh, điều tra của cơ quan tố tụng có thẩm quyền.
3.3. Quyền của người bị hại và người liên quan trong vụ án
Theo Bộ luật Tố tụng Hình sự, người bị hại trong vụ án lừa đảo qua mạng có quyền nhận thông báo kết quả giải quyết tin báo tố giác; đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng khi có căn cứ luật định; yêu cầu bồi thường thiệt hại thực tế; và nhờ luật sư bảo vệ quyền lợi bị hại hoặc người bảo vệ quyền lợi hợp pháp tham gia bảo vệ trong suốt quá trình tố tụng hình sự.
Song song với các quyền lợi trên, người bị hại có nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập, cung cấp trung thực các chứng cứ, tài liệu theo yêu cầu và không được cản trở hoạt động của cơ quan điều tra. Việc thực hiện đúng nghĩa vụ tố tụng giúp người bị hại phối hợp hiệu quả với cơ quan chức năng, tránh các sai lầm phát sinh trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.
4. Lưu ý quan trọng để tránh sai lầm về pháp lý
4.1. Rủi ro khi tự xử lý hoặc thỏa thuận ngoài tố tụng
Việc tự thương lượng hoặc chấp nhận nhận lại một phần tài sản bị chiếm đoạt rồi rút đơn, không tố giác là sai lầm phổ biến của nhiều nạn nhân. Các cam kết ngoài tố tụng này hoàn toàn không có giá trị cưỡng chế thi hành, đồng thời không có tính ngăn ngừa đối tượng tiếp tục thực hiện hành vi lừa đảo với các nạn nhân khác trong xã hội.
Ngoài ra, nếu tự thu thập dữ liệu bằng các phương thức trái pháp luật hoặc có hành vi vô ý cản trở hoạt động tố tụng, người bị hại tự đặt mình vào các rủi ro pháp lý phát sinh không đáng có. Do đó, người bị hại cần nhận thức rõ giới hạn quyền tự bảo vệ và tìm kiếm sự đồng hành của luật sư chuyên môn ngay từ giai đoạn đầu của vụ việc.
4.2. Thời điểm cần sự hỗ trợ của Luật sư Hình sự để định hướng hồ sơ
Trong các vụ án lừa đảo qua mạng, sự tham gia của luật sư hình sự từ giai đoạn tin báo tố giác, thay vì đợi đến khi đưa vụ án ra xét xử, đóng vai trò quyết định giúp định hướng và bảo vệ hồ sơ hiệu quả. Luật sư hỗ trợ người bị hại chọn lọc tài liệu chứng minh, soạn đơn trình báo đúng quy chuẩn và giám sát tiến trình giải quyết của cơ quan điều tra hình sự.
Nạn nhân nên liên hệ luật sư hình sự vào các thời điểm then chốt: vừa phát hiện bị lừa đảo và đang gom giữ tài liệu ban đầu; đơn tố giác bị trả lại hoặc chậm thụ lý; nhận giấy triệu tập làm việc của cơ quan công an; hoặc khi tài sản bị chiếm đoạt lớn, liên quan đến nhiều người bị hại khác. Việc định hướng hồ sơ chuẩn xác từ giai đoạn đầu bảo đảm tối đa quyền lợi hợp pháp trong suốt quá trình tố tụng.
Khi phát sinh tình huống cần tố giác lừa đảo qua mạng hoặc cần làm rõ quyền lợi trong vụ án hình sự, người liên quan nên trực tiếp tham vấn ý kiến luật sư chuyên trách để bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Để được hỗ trợ cụ thể, Quý khách hàng có thể liên hệ Luật Sư Hình Sự qua hotline 0988 052 761 hoặc gửi yêu cầu đến email luatsuhinhsu.hcm@gmail.com để nhận phản hồi sớm nhất.
Kết luận
Lừa đảo qua mạng là hành vi vi phạm hình sự nghiêm trọng, đòi hỏi quá trình xử lý phải bám sát cấu thành tội phạm và các quy định tố tụng. Việc thu thập chứng cứ điện tử, thực hiện trình báo tố giác và bảo vệ quyền lợi có mối quan hệ nhân quả chặt chẽ, ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả giải quyết cuối cùng. Trường hợp phát sinh vụ việc thực tế, người bị hại nên chủ động liên hệ ngay đội ngũ Luật Sư Tư Vấn Luật Hình Sự qua hotline 0988 052 761 để được hướng dẫn phương án xử lý nhanh chóng.
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo và không thay thế cho tư vấn pháp lý chuyên sâu. Do tính chất đặc thù và các tình tiết riêng biệt của mỗi vụ việc, giải pháp thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào hồ sơ và bối cảnh pháp lý tại từng thời điểm. Để nhận phương án tối ưu cho trường hợp của mình, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp Luật sư Hình Sự để được hướng dẫn cụ thể.
