Khởi tố bị can là bước chuyển tiếp có tính chất quyết định trong quá trình tố tụng hình sự. Kể từ thời điểm này, một người chính thức mang tư cách bị can và chịu sự điều chỉnh của toàn bộ các quy định về quyền, nghĩa vụ trong giai đoạn điều tra. Hiểu đúng bản chất pháp lý của quyết định khởi tố bị can, căn cứ để ban hành, thẩm quyền của từng cơ quan, cũng như các quyền lợi được pháp luật bảo đảm là điều cần thiết để người liên quan (hoặc gia đình họ) có thể xử lý tình huống đúng hướng ngay từ đầu.
1. Khởi tố bị can được hiểu như thế nào?
1.1. Khái niệm bị can trong tố tụng hình sự
Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, bị can là người hoặc pháp nhân bị cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố về một tội phạm cụ thể. Tư cách bị can phát sinh từ thời điểm quyết định khởi tố bị can có hiệu lực, chứ không phải từ lúc bị bắt giữ, tạm giam hay từ lúc bị tố giác.
Điều này có nghĩa: một người có thể đang bị tạm giữ, bị điều tra hoặc bị tố giác nhưng chưa phải là bị can nếu chưa có quyết định khởi tố. Sự phân biệt này rất quan trọng vì mỗi tư cách tố tụng đi kèm một bộ quyền và nghĩa vụ khác nhau.
1.2. Phân biệt khởi tố bị can và khởi tố vụ án hình sự
Khởi tố vụ án hình sự và khởi tố bị can là hai giai đoạn tố tụng hoàn toàn khác nhau, dù thường xảy ra trong cùng một vụ việc. Khởi tố vụ án là bước xác nhận có dấu hiệu tội phạm xảy ra (tức là mở ra cuộc điều tra về một sự kiện pháp lý). Bạn có thể tìm hiểu thêm về căn cứ không khởi tố vụ án hình sự để hiểu rõ hơn quy trình này. Khởi tố bị can là bước tiếp theo, khi cơ quan điều tra đã có đủ căn cứ xác định một người cụ thể đã thực hiện hành vi phạm tội bị khởi tố trong vụ án đó.
Nói cách khác, khởi tố vụ án hướng đến sự kiện, còn khởi tố bị can hướng đến con người. Một vụ án có thể được khởi tố mà chưa xác định được bị can, nhưng không thể khởi tố bị can nếu chưa có quyết định khởi tố vụ án trước đó. Đây là điểm mà nhiều người thường nhầm lẫn khi tiếp xúc lần đầu với quy trình tố tụng hình sự.
2. Căn cứ và thẩm quyền ra quyết định khởi tố bị can
2.1. Khi nào có đủ căn cứ để khởi tố bị can?
Căn cứ khởi tố bị can được xác lập khi cơ quan có thẩm quyền thu thập đủ chứng cứ để xác định một người đã thực hiện hành vi phạm tội. Đây không đơn thuần là nghi ngờ hay suy đoán. Pháp luật yêu cầu phải có cơ sở thực tế và pháp lý rõ ràng.
Về mặt thực tế, các căn cứ thường bao gồm: lời khai của người bị tố giác (có thể liên quan đến đơn tố giác tội phạm), lời khai của người bị hại hoặc nhân chứng, vật chứng thu được, kết quả giám định, biên bản khám nghiệm hiện trường và các tài liệu khác thể hiện có dấu hiệu phạm tội. Tuy nhiên, việc đánh giá có đủ căn cứ hay chưa thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng, không phải do cá nhân tự nhận định.
2.2. Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát: Ai có quyền khởi tố?
Thẩm quyền khởi tố bị can thuộc về Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và Viện kiểm sát trong một số trường hợp nhất định theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Trong phần lớn các vụ án thông thường, Cơ quan điều tra là đơn vị ban hành quyết định khởi tố bị can.
Kể từ ngày 01/3/2025, theo cải cách tổ chức Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân, Công an cấp huyện không còn là cơ quan điều tra độc lập. Thay vào đó, thẩm quyền khởi tố bị can thuộc về Cơ quan CSĐT Công an cấp tỉnh và Cơ quan CSĐT Bộ Công an; đồng thời Điều tra viên là Trưởng hoặc Phó Công an cấp xã được phân công có thẩm quyền khởi tố, điều tra đối với các tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng xảy ra trên địa bàn xã [LUẬT SƯ KIỂM TRA].
Viện kiểm sát (sau cải cách từ ngày 01/7/2025 gồm VKSND tối cao, VKSND cấp tỉnh và VKSND khu vực [LUẬT SƯ KIỂM TRA]) có vai trò kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động khởi tố. Nếu Cơ quan điều tra ban hành quyết định khởi tố bị can, quyết định này phải được gửi đến Viện kiểm sát cùng cấp để kiểm sát. Viện kiểm sát cũng có thể yêu cầu Cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố bị can nếu có căn cứ mà Cơ quan điều tra chưa thực hiện.
3. Quy trình và thủ tục thực hiện khởi tố bị can
3.1. Giao và gửi quyết định khởi tố bị can
Sau khi ban hành, quyết định khởi tố bị can phải được giao cho người bị khởi tố và gửi đến Viện kiểm sát cùng cấp để kiểm sát trong thời hạn luật định. Việc giao quyết định này có ý nghĩa pháp lý quan trọng. Kể từ thời điểm nhận quyết định, bị can chính thức được thông báo về tội danh bị khởi tố và có thể thực hiện các quyền tố tụng của mình.
Đây cũng là thời điểm người bị khởi tố nên nắm rõ nội dung của quyết định: tội danh cụ thể, điều khoản áp dụng và cơ quan ra quyết định. Những thông tin này là cơ sở để bị can và người bào chữa xây dựng phương án bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong các giai đoạn tiếp theo.
3.2. Thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can
Trong quá trình điều tra, nếu xuất hiện chứng cứ mới hoặc xác định hành vi thực tế của bị can có thay đổi so với nhận định ban đầu, cơ quan có thẩm quyền có thể ra quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can. Việc thay đổi có thể theo hướng chuyển sang tội danh khác, bổ sung thêm tội danh hoặc trong một số trường hợp là đình chỉ điều tra nếu không đủ căn cứ tiếp tục.
Mỗi lần thay đổi hoặc bổ sung đều phải có quyết định bằng văn bản, giao cho bị can và gửi Viện kiểm sát. Bị can có quyền được biết về mọi thay đổi liên quan đến tội danh mình đang bị điều tra, đây là bảo đảm cơ bản của quyền bào chữa trong tố tụng hình sự.
4. Quyền và hướng xử lý an toàn cho bị can khi bị khởi tố
4.1. Các quyền cơ bản của bị can cần được bảo đảm
Khi bị khởi tố bị can, người liên quan không mất đi các quyền tố tụng cơ bản. Ngược lại, pháp luật tố tụng hình sự quy định rõ một loạt quyền lợi mà bị can được hưởng. Cụ thể, bị can có quyền được biết mình bị khởi tố về tội gì, được nhận quyết định khởi tố, được đọc, ghi chép và sao chụp tài liệu liên quan đến việc buộc tội sau khi kết thúc điều tra. Bị can cũng có quyền đưa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu và đề xuất các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự để tự bảo vệ mình.
Bị can có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa. Đây là quyền quan trọng bậc nhất. Theo đó, luật sư bào chữa có thể tham gia ngay từ khi có quyết định khởi tố bị can, không cần chờ đến giai đoạn truy tố hay xét xử. Bị can cũng có quyền trình bày lời khai, đưa ra chứng cứ, đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, yêu cầu giám định bổ sung và thực hiện nhiều quyền tố tụng khác theo quy định.
Ngoài ra, bị can có quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận có tội. Đây là nguyên tắc quan trọng nhưng thực tế không phải ai cũng nắm rõ khi vừa nhận quyết định khởi tố.
4.2. Lưu ý về việc khai báo và thời điểm nên hỏi ý kiến luật sư
Một rủi ro lớn trong thực tế là bị can tự khai báo mà không hiểu rõ phạm vi quyền của mình. Lời khai trong giai đoạn điều tra (thông thường được thực hiện trong thời hạn điều tra vụ án hình sự do luật định) có giá trị chứng cứ và có thể ảnh hưởng đáng kể đến quá trình truy tố, xét xử sau này. Việc khai thiếu, khai sai hoặc khai theo cách vô tình thừa nhận yếu tố cấu thành tội phạm đều có thể tạo ra bất lợi khó khắc phục về sau.
Thời điểm nên hỏi ý kiến luật sư là ngay khi nhận được quyết định khởi tố bị can, hoặc thậm chí trước đó, khi đang ở giai đoạn bị tố giác hoặc bị triệu tập làm việc với cơ quan điều tra. Đặc biệt, khi bị can chưa hiểu rõ tội danh bị quy kết, chưa biết giới hạn của quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc tự nhận mình có tội [LUẬT SƯ KIỂM TRA], hoặc khi nội dung khai báo có thể liên quan đến trách nhiệm hình sự của người thân, đối tác hay đồng nghiệp, sự tham gia của luật sư bào chữa càng trở nên cần thiết.
Một điểm cần làm rõ: việc nhờ luật sư không đồng nghĩa với việc không hợp tác với cơ quan điều tra. Luật sư bào chữa có trách nhiệm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị can trong khuôn khổ pháp luật, không phải hướng dẫn bị can khai báo sai sự thật.
Nếu bạn hoặc người thân đang trong tình huống vừa nhận quyết định khởi tố bị can hoặc đang làm việc với cơ quan điều tra, có thể liên hệ Luật Sư Hình Sự để được tư vấn về quyền lợi và hướng xử lý phù hợp.
4.3. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự sau khi bị khởi tố
Sau khi kết thúc quá trình điều tra và truy tố, vụ án hình sự sẽ được chuyển đến Tòa án có thẩm quyền để xét xử sơ thẩm. Kể từ ngày 01/7/2025, theo quy định tại Luật Tổ chức Tòa án nhân dân sửa đổi, hệ thống Tòa án được tổ chức lại theo 3 cấp.
Trong đó, Tòa án nhân dân (TAND) khu vực có thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự có khung hình phạt cao nhất đến 20 năm tù. Đối với các vụ án có khung hình phạt cao nhất là tù chung thân, tử hình, hoặc các vụ án có tính chất phức tạp, thẩm quyền xét xử sơ thẩm thuộc về TAND cấp tỉnh.
Khởi tố bị can và những điều cần nhớ
Khởi tố bị can là mốc pháp lý quan trọng, đánh dấu sự chuyển đổi từ người bị tố giác sang bị can với đầy đủ quyền và nghĩa vụ tố tụng. Hiểu đúng căn cứ, thẩm quyền, quy trình và đặc biệt là các quyền được pháp luật bảo đảm sẽ giúp người liên quan tránh được những sai lầm không đáng có trong giai đoạn điều tra.
Nếu cần trao đổi thêm về tình huống cụ thể, đội ngũ luật sư tại Luật Sư Bào Chữa Cho Bị Cáo có thể hỗ trợ phân tích và định hướng xử lý. Liên hệ qua hotline 0988 052 761 hoặc email luatsuhinhsu.hcm@gmail.com để được tư vấn trực tiếp.
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo và không thay thế cho tư vấn pháp lý chuyên sâu. Do tính chất đặc thù và các tình tiết riêng biệt của mỗi vụ việc, giải pháp thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào hồ sơ và bối cảnh pháp lý tại từng thời điểm. Để nhận phương án tối ưu cho trường hợp của mình, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp Luật sư Hình Sự để được hướng dẫn cụ thể.
