Truy tố và khởi tố giống hay khác nhau là câu hỏi rất nhiều người đặt ra khi bản thân hoặc người nhà bị mời làm việc, bị tạm giữ hoặc nhận được quyết định từ cơ quan điều tra. Hai từ này thường bị dùng lẫn nhau, nhưng thực chất là hai giai đoạn hoàn toàn khác nhau trong quy trình tố tụng hình sự, do hai cơ quan khác nhau thực hiện, ở hai thời điểm khác nhau.
1. Giải đáp nhanh: truy tố và khởi tố giống hay khác nhau?
Truy tố và khởi tố khác nhau về bản chất: khởi tố là bước mở đầu để xác định có dấu hiệu tội phạm và xác định người bị nghi thực hiện hành vi, còn truy tố là bước Viện kiểm sát quyết định đưa người đó ra trước tòa để xét xử. Nói cách khác, khởi tố mở vụ án, truy tố đưa vụ án ra tòa.
Hai giai đoạn này nối tiếp nhau trong quy trình tố tụng hình sự, nhưng không phải vụ án nào cũng đi hết cả hai bước. Có vụ án bị đình chỉ ngay sau khởi tố nếu không đủ căn cứ, và cũng có vụ án bị đình chỉ ở giai đoạn điều tra hoặc truy tố. Vì vậy khi phân biệt khởi tố và truy tố, bạn cần xác định rõ vụ việc của mình đang ở bước nào để biết quyền và nghĩa vụ tương ứng.
Nếu chỉ dừng ở việc trả lời truy tố và khởi tố giống hay khác nhau bằng một câu ngắn thì chưa đủ để bạn biết cách ứng xử. Phần tiếp theo sẽ đi vào từng tiêu chí cụ thể: thời điểm, cơ quan có thẩm quyền và tư cách tố tụng của người liên quan.
2. Phân biệt khởi tố và truy tố qua các tiêu chí cốt lõi
Khởi tố và truy tố khác nhau rõ nhất ở ba điểm: thời điểm diễn ra, cơ quan ban hành quyết định, và tư cách của người bị xem xét trách nhiệm. Hiểu đúng ba tiêu chí này giúp bạn biết mình đang ở giai đoạn nào của quy trình tố tụng hình sự.
2.1. Khác nhau về thời điểm và trình tự thực hiện
Khởi tố diễn ra trước, ngay khi cơ quan có thẩm quyền xác định có dấu hiệu tội phạm theo Điều 143 Bộ luật Tố tụng hình sự. Đây là bước đầu tiên, mở ra toàn bộ quá trình điều tra sau đó. Việc khởi tố có thể gồm khởi tố vụ án và khởi tố bị can, tùy vào việc đã xác định được người thực hiện hành vi hay chưa.
Truy tố diễn ra sau, khi quá trình điều tra đã kết thúc và hồ sơ được chuyển sang Viện kiểm sát để xem xét. Ở bước này, Viện kiểm sát đánh giá toàn bộ chứng cứ đã thu thập, rồi quyết định có đưa vụ án ra xét xử hay không. Nếu chưa đủ căn cứ, hồ sơ có thể bị trả lại để điều tra bổ sung hoặc bị đình chỉ.
2.2. Khác nhau về thẩm quyền ban hành quyết định
Theo Điều 153 Bộ luật Tố tụng hình sự, thẩm quyền khởi tố vụ án thuộc về Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, tùy tính chất và địa bàn xảy ra vụ việc. Quyết định khởi tố bị can được ban hành theo Điều 179 Bộ luật Tố tụng hình sự, khi có đủ căn cứ xác định một người đã thực hiện hành vi mà Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm.
Ngược lại, giai đoạn truy tố là gì chỉ có một câu trả lời duy nhất về thẩm quyền: đây là công việc riêng của Viện kiểm sát theo Điều 236 Bộ luật Tố tụng hình sự. Viện kiểm sát ra bản cáo trạng (Điều 243), quyết định việc có truy tố hay không, và chuyển hồ sơ sang tòa án nếu xét thấy đủ căn cứ để xét xử.
2.3. Khác nhau về tư cách tố tụng của người bị buộc tội
Theo Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự, người bị khởi tố mang tư cách bị can kể từ khi có quyết định khởi tố bị can. Tư cách bị can gắn với giai đoạn điều tra và tiếp tục kéo dài sang giai đoạn truy tố. Đây là một phần quan trọng khi tìm hiểu về bị can bị cáo trong luật hình sự, vì rất nhiều người nhầm lẫn hai tư cách này là một.
Tư cách bị can chỉ chuyển thành bị cáo khi tòa án ra quyết định đưa vụ án ra xét xử, sau khi đã nhận cáo trạng từ Viện kiểm sát. Nói cách khác, truy tố chưa làm thay đổi tư cách tố tụng ngay lập tức; bị can vẫn là bị can trong suốt giai đoạn này, và chỉ trở thành bị cáo khi bước sang phiên tòa.
| Tiêu chí | Khởi tố | Truy tố |
|---|---|---|
| Thời điểm | Khi xác định có dấu hiệu tội phạm, mở đầu vụ án | Sau khi kết thúc điều tra, trước khi xét xử |
| Cơ quan ban hành | Cơ quan điều tra hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ điều tra, Viện kiểm sát trong một số trường hợp | Viện kiểm sát |
| Tư cách tham gia tố tụng | Bị can | Vẫn là bị can, chuyển thành bị cáo khi tòa quyết định đưa vụ án ra xét xử |
3. Những quyền lợi pháp lý quan trọng sát sườn bạn cần lưu ý
Theo Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự, ngay từ khi có quyết định khởi tố bị can, người bị buộc tội đã có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa, không cần chờ đến giai đoạn truy tố mới thực hiện quyền này. Đây là điểm nhiều người bỏ lỡ vì nghĩ rằng chỉ cần luật sư khi vụ án ra tòa.
Một số quyền lợi và mốc thời điểm cần lưu ý trong quy trình tố tụng hình sự:
- Quyền trình bày ý kiến, đưa ra chứng cứ, tài liệu từ giai đoạn điều tra, không phải chờ đến khi truy tố.
- Quyền được thông báo về quyết định khởi tố, quyết định truy tố và các quyết định tố tụng liên quan.
- Quyền khiếu nại nếu cho rằng quyết định khởi tố hoặc quá trình điều tra, truy tố có vi phạm về trình tự, thủ tục.
- Quyền nhờ người bào chữa tham gia càng sớm càng tốt, để được hỗ trợ xuyên suốt từ điều tra đến truy tố và xét xử.
Thời điểm nên tìm đến sự hỗ trợ của luật sư là ngay khi có quyết định khởi tố bị can, thậm chí từ khi bị mời làm việc hoặc bị tạm giữ. Việc này giúp người liên quan hiểu đúng quyền của mình, tránh những phát ngôn hoặc thao tác bất lợi trong quá trình lấy lời khai.
Nếu bạn cần trao đổi thêm về một trường hợp cụ thể liên quan đến khởi tố hay truy tố, có thể liên hệ Luật Sư Hình Sự qua hotline 0988 052 761 hoặc tìm hiểu thêm tại luatsuhinhsugioi.vn để được hướng dẫn phù hợp với hồ sơ của mình.
Tóm lại, truy tố và khởi tố giống hay khác nhau đã có câu trả lời rõ ràng qua thời điểm, thẩm quyền và tư cách tố tụng nêu trên. Nếu người thân của bạn đang ở một trong hai giai đoạn này, việc nắm đúng quyền lợi ngay từ đầu sẽ giúp quá trình xử lý vụ việc thuận lợi hơn.
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo và không thay thế cho tư vấn pháp lý chuyên sâu. Do tính chất đặc thù và các tình tiết riêng biệt của mỗi vụ việc, giải pháp thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào hồ sơ và bối cảnh pháp lý tại từng thời điểm. Để nhận phương án tối ưu cho trường hợp của mình, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp Luật sư Hình Sự để được hướng dẫn cụ thể.
