Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự là câu hỏi đầu tiên bạn cần trả lời khi nhận được một quyết định khởi tố hoặc theo dõi một vụ án đang được xử lý. Đây là quyền hạn pháp luật giao cho một số cơ quan tố tụng nhất định để chính thức mở ra quá trình điều tra hành vi có dấu hiệu phạm tội. Không phải cơ quan nào cũng có quyền này, và việc xác định đúng nơi ban hành quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến tính hợp pháp của toàn bộ vụ án.
Bài viết phân định rõ thẩm quyền giữa các cơ quan, đồng thời chỉ ra rủi ro khi khởi tố sai thẩm quyền.
1. Hiểu đúng về thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự
1.1. Khởi tố vụ án hình sự là gì?
Khởi tố vụ án hình sự là hoạt động tố tụng đầu tiên, xác định có hay không dấu hiệu tội phạm để tiến hành điều tra. Quyết định này khác hoàn toàn với khởi tố bị can (bước xác định một cá nhân cụ thể phải chịu trách nhiệm về hành vi đó). Nhiều người nhầm lẫn hai khái niệm này, dẫn đến hiểu sai về giai đoạn tố tụng mình đang trải qua.
1.2. Ý nghĩa của việc xác định đúng cơ quan có thẩm quyền
Xác định đúng cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án quyết định tính hợp pháp của toàn bộ hồ sơ tố tụng sau đó. Nếu quyết định khởi tố vụ án hình sự được ban hành sai thẩm quyền, mọi hoạt động điều tra tiếp theo đều có thể bị đặt lại vấn đề. Đây là lý do người bị buộc tội hoặc người liên quan cần biết cơ quan nào đang thụ lý vụ việc của mình.
2. Các cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự
Pháp luật tố tụng hình sự quy định ba nhóm cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự: Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát trong một số trường hợp đặc biệt và Tòa án tại phiên xét xử. Ngoài ra, một số cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra cũng có quyền khởi tố trong phạm vi luật cho phép.
2.1. Thẩm quyền của Cơ quan điều tra
Cơ quan điều tra là chủ thể chính thực hiện thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự đối với hầu hết các loại tội phạm. Từ ngày 01/7/2025, hệ thống Cơ quan Cảnh sát điều tra được tổ chức tinh gọn thành 2 cấp. Hệ thống này bao gồm Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an và Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh. Cơ quan Cảnh sát điều tra Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp quận, huyện trước đây đã được giải thể để tinh giảm bộ máy tố tụng.
Bên cạnh đó, Công an cấp xã tuy không phải là một cấp điều tra độc lập, nhưng pháp luật cho phép Trưởng Công an xã, Phó Công an xã được bổ nhiệm làm Điều tra viên có quyền thụ lý tin báo, khởi tố và điều tra đối với tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng xảy ra trên địa bàn xã. Đối với các tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, thẩm quyền điều tra thuộc về Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh.
2.2. Thẩm quyền của Viện kiểm sát trong các trường hợp đặc biệt
Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của Viện kiểm sát chỉ phát sinh trong một số trường hợp cụ thể, không phải là thẩm quyền chung như Cơ quan điều tra. Hệ thống Viện kiểm sát nhân dân hiện nay được cơ cấu thành 3 cấp. Hệ thống này bao gồm Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh và Viện kiểm sát nhân dân khu vực.
Viện kiểm sát ra quyết định khởi tố khi hủy bỏ quyết định không khởi tố của Cơ quan điều tra. Viện kiểm sát cũng thực hiện quyền này khi phát hiện Cơ quan điều tra bỏ lọt hành vi phạm tội trong quá trình kiểm sát tố tụng. Vai trò này thể hiện rõ nét chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, hạn chế tối đa việc bỏ lọt tội phạm.
2.3. Thẩm quyền của Tòa án tại hội đồng xét xử
Tòa án có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự trong trường hợp qua xét xử tại phiên tòa phát hiện có hành vi phạm tội mới chưa được điều tra, xử lý. Hệ thống Tòa án nhân dân được tổ chức thành 3 cấp, bao gồm Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân khu vực. Đối với các vụ án cần xét xử phúc thẩm từ bản án sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh, cơ quan giải quyết phúc thẩm trung gian là Tòa Phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao.
Về thẩm quyền xét xử, Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền xét xử sơ thẩm đối với các vụ án hình sự có khung hình phạt cao nhất đến 20 năm tù. Tòa án nhân dân cấp tỉnh thực hiện xét xử sơ thẩm đối với các vụ án hình sự có khung hình phạt tù chung thân hoặc hình phạt tử hình.
Tại phiên tòa xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm, Hội đồng xét xử có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự hoặc yêu cầu Viện kiểm sát khởi tố vụ án nếu phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm mới chưa được làm rõ. Quy định này bảo đảm mọi hành vi vi phạm pháp luật đều được xử lý công bằng, đúng người đúng tội.
2.4. Nhóm các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra
Một số cơ quan như Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển, Kiểm ngư và một số cơ quan khác trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Các cơ quan này có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự trong phạm vi lĩnh vực quản lý của mình, sau đó chuyển hồ sơ cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền thụ lý tiếp. Việc xác định đúng cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án trong nhóm này đòi hỏi xem xét địa bàn, lĩnh vực và tính chất vụ việc cụ thể.
Nếu bạn muốn nắm rõ các bước cụ thể diễn ra sau khi có quyết định khởi tố, có thể tham khảo thêm quy trình khởi tố vụ án hình sự để hiểu toàn bộ trình tự tố tụng liên quan.
3. Rủi ro và hệ quả pháp lý khi khởi tố sai thẩm quyền
Sai thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự có thể kéo theo nhiều hệ quả pháp lý nghiêm trọng cho toàn bộ hồ sơ vụ án. Không chỉ ảnh hưởng đến giá trị của quyết định khởi tố, sai thẩm quyền còn tác động đến các hoạt động tố tụng được tiến hành dựa trên quyết định đó.
3.1. Quyết định khởi tố không đúng thẩm quyền bị xử lý thế nào?
Quyết định khởi tố vụ án hình sự ban hành không đúng thẩm quyền có thể bị Viện kiểm sát hủy bỏ hoặc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án ra quyết định lại. Trong một số trường hợp, sai thẩm quyền còn ảnh hưởng đến giá trị pháp lý của các hoạt động điều tra đã tiến hành trước đó. Đây là lý do thủ tục khởi tố vụ án hình sự luôn đòi hỏi tuân thủ chặt chẽ quy định về chủ thể ban hành.
3.2. Ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người bị buộc tội và người liên quan
Khi thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự bị xác định sai, người bị buộc tội có thể đối mặt với những thủ tục tố tụng không đúng trình tự pháp luật quy định. Điều này có thể kéo dài thời gian giải quyết vụ án và gây bất lợi cho người liên quan trong việc thực hiện quyền bào chữa, khiếu nại. Kiểm tra tính hợp pháp của quyết định khởi tố ngay từ đầu giúp người liên quan chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của mình.
Bên cạnh thẩm quyền, việc xem xét căn cứ khởi tố vụ án hình sự cũng là yếu tố quan trọng để đánh giá tính hợp pháp toàn diện của quyết định khởi tố.
4. Người liên quan nên làm gì khi nhận quyết định khởi tố vụ án?
Khi nhận được quyết định khởi tố vụ án hình sự, bạn nên kiểm tra ngay cơ quan ban hành có thuộc nhóm cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự theo quy định hay không. Việc đối chiếu này giúp bạn nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường trong thủ tục khởi tố vụ án hình sự trước khi vụ việc đi xa hơn.
- Đọc kỹ nội dung quyết định để xác định cơ quan ban hành và căn cứ pháp lý được nêu.
- So sánh với quy định về thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự tương ứng với loại tội phạm, địa bàn xảy ra vụ việc.
- Ghi nhận và lưu giữ đầy đủ văn bản tố tụng liên quan để làm căn cứ khi cần khiếu nại.
- Trao đổi với người có chuyên môn pháp lý khi nhận thấy dấu hiệu sai thẩm quyền hoặc thủ tục bất thường.
Sự chủ động kiểm tra này không đồng nghĩa với việc phủ nhận thẩm quyền của cơ quan tố tụng, mà giúp bạn hiểu rõ vị trí của mình trong tiến trình xử lý vụ án.
Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự không chỉ là quy định hình thức mà là nền tảng bảo đảm tính hợp pháp của cả quá trình tố tụng. Hiểu rõ cơ quan nào có quyền ban hành quyết định khởi tố giúp bạn nhìn nhận vụ án một cách chính xác hơn, tránh những lo lắng không cần thiết dựa trên thông tin chưa đầy đủ. Nếu bạn đang cần rà soát tính hợp pháp của một quyết định khởi tố cụ thể, Luật Sư Hình Sự sẵn sàng hỗ trợ thêm khi bạn cần trao đổi rõ hơn về trường hợp của mình.
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo và không thay thế cho tư vấn pháp lý chuyên sâu. Do tính chất đặc thù và các tình tiết riêng biệt của mỗi vụ việc, giải pháp thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào hồ sơ và bối cảnh pháp lý tại từng thời điểm. Để nhận phương án tối ưu cho trường hợp của mình, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp Luật sư Hình Sự để được hướng dẫn cụ thể.
