VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ BÀO CHỮA HÌNH SỰ TRONG VỤ ÁN

Theo quy định tại Điều 72 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, người bào chữa là người được người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của họ nhờ bào chữa hoặc cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chỉ định và được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng đăng ký bào chữa. Người bào chữa có thể là: Luật sư; Bào chữa viên nhân dân; Trợ giúp viên pháp lý trong trường hợp người bị buộc tội thuộc đối tượng được trợ giúp pháp lý; Người đại diện của người bị buộc tội.

Về thời điểm tham gia tố tụng, Điều 74 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định người bào chữa tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can. Đối với trường hợp bắt, tạm giữ người thì người bào chữa tham gia tố tụng từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ.

Trong trường hợp cần giữ bí mật điều tra đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia, Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền quyết định để người bào chữa tham gia tố tụng từ khi kết thúc điều tra.

Trong thực tế tố tụng, luật sư bào chữa hình sự là chủ thể phổ biến và có chuyên môn rõ nét nhất. Họ có quyền gặp gỡ bị can, bị cáo đang bị tạm giữ hoặc tạm giam; thu thập chứng cứ; tham gia hỏi cung nếu được cho phép; đọc hồ sơ vụ án; và phát biểu tranh luận tại phiên tòa nhằm bảo vệ quyền lợi cho thân chủ.

Nghĩa vụ của luật sư khi tham gia tố tụng là sử dụng các biện pháp hợp pháp để làm sáng tỏ những tình tiết có lợi cho người được bào chữa. Luật sư không có quyền và không được phép che giấu chứng cứ, xúi giục khai báo gian dối hoặc làm sai lệch hồ sơ vụ án.

Luật sư bào chữa tự mời là trường hợp bị can, bị cáo hoặc người thân chủ động lựa chọn và ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với luật sư. Đây là hình thức phổ biến nhất và cho phép người bị buộc tội chủ động hơn trong việc định hướng chiến lược bào chữa ngay từ đầu.

Luật sư chỉ định (hay còn gọi là bào chữa bắt buộc) là trường hợp pháp luật quy định cơ quan tiến hành tố tụng phải yêu cầu Đoàn luật sư cử luật sư bào chữa, ngay cả khi bị can, bị cáo không có yêu cầu. Căn cứ Khoản 1 Điều 76 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa cho người bị buộc tội trong các trường hợp sau đây nếu họ, người đại diện hoặc người thân thích của họ không mời người bào chữa:

• Bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật Hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình.
• Người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.

Sự khác biệt thực tế cần lưu ý: luật sư tự mời có thể tham gia sớm hơn, gặp thân chủ nhiều lần hơn và chủ động hơn trong việc thu thập chứng cứ có lợi. Luật sư chỉ định tham gia theo phân công và thường có giới hạn về thời gian và mức độ tiếp cận hồ sơ sớm. Đây là lý do mà luật sư bào chữa bị can bị cáo được tự mời sớm thường mang lại lợi thế pháp lý rõ hơn cho người bị buộc tội.

Đây là giai đoạn cần thiết để mời luật sư bào chữa hình sự tham gia. Ngay khi một người bị tạm giữ hoặc có quyết định khởi tố bị can, người thân cần chủ động liên hệ luật sư để nắm rõ quy trình, quyền của người bị giữ và cách phối hợp đúng với cơ quan tiến hành tố tụng.

Theo quy định pháp luật, bị can có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa ngay từ khi có quyết định khởi tố. Việc chậm trễ trong giai đoạn này đồng nghĩa với việc bỏ lỡ khoảng thời gian quan trọng nhất để xây dựng định hướng pháp lý và kiểm soát các rủi ro trong lời khai ban đầu.

Sau khi kết thúc điều tra, hồ sơ vụ án được chuyển sang Viện kiểm sát để xem xét truy tố. Đây là giai đoạn luật sư bào chữa hình sự cần đọc toàn bộ hồ sơ, đánh giá chứng cứ, xác định những điểm cần phản bác hoặc bổ sung và chuẩn bị luận cứ bào chữa một cách có hệ thống.

Nếu chưa có luật sư từ giai đoạn điều tra, đây vẫn là thời điểm cần mời luật sư càng sớm càng tốt trước khi phiên tòa diễn ra. Càng để muộn, luật sư càng ít thời gian tiếp cận hồ sơ và chuẩn bị phương án bào chữa toàn diện.

Tại phiên tòa sơ thẩm, luật sư bào chữa hình sự tham gia xét hỏi, đối chất và trình bày luận cứ bào chữa trước hội đồng xét xử. Đây là giai đoạn tranh tụng công khai, nơi vai trò của người bào chữa thể hiện rõ nhất trong việc bảo vệ quyền lợi cho bị cáo.

Nếu bản án sơ thẩm chưa phản ánh đúng thực tế hồ sơ hoặc còn những tình tiết cần làm rõ, luật sư có thể hỗ trợ bị cáo hoặc người thân thực hiện quyền kháng cáo và tham gia tố tụng tại phiên tòa phúc thẩm. Việc có luật sư đồng hành xuyên suốt từ sơ thẩm sang phúc thẩm giúp đảm bảo tính nhất quán trong chiến lược bào chữa.

Về thẩm quyền xét xử theo cải cách hệ thống Tòa án 3 cấp áp dụng từ ngày 01/07/2025, việc xét xử sơ thẩm và phúc thẩm có những thay đổi lớn cần lưu ý:

• Tòa án nhân dân khu vực (thay thế cho Tòa án nhân dân cấp huyện trước đây) có thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự có khung hình phạt cao nhất đến 20 năm tù.
• Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền xét xử sơ thẩm đối với các vụ án có khung hình phạt trên 20 năm tù, tù chung thân, hoặc tử hình. Đồng thời, Tòa án nhân dân cấp tỉnh sẽ tiến hành xét xử phúc thẩm đối với các bản án sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực bị kháng cáo, kháng nghị.
• Tòa Phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao (đặt tại Hà Nội, Đà Nẵng, và Thành phố Hồ Chí Minh, thay thế cho Tòa án nhân dân cấp cao đã bãi bỏ) có thẩm quyền xét xử phúc thẩm đối với các bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh bị kháng cáo, kháng nghị.

Sự phân định thẩm quyền rõ ràng này giúp luật sư và bị cáo định hình đúng Tòa án có thẩm quyền giải quyết, bảo vệ tối đa quyền lợi tại mỗi cấp xét xử.