LUẬT SƯ BÀO CHỮA GIỎI TỘI LỪA ĐẢO CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN

Một trong những điểm đặc thù khiến tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trở nên phức tạp hơn nhiều tội danh hình sự khác là ranh giới mờ nhạt với các tranh chấp dân sự thông thường. Nhiều trường hợp bắt đầu từ một giao dịch vay mượn, hợp tác kinh doanh hoặc chuyển nhượng tài sản, nhưng sau đó bị xem xét theo hướng hình sự khi cơ quan điều tra cho rằng có dấu hiệu gian dối ngay từ đầu.

Sự khác biệt mấu chốt giữa tranh chấp dân sự và tội phạm hình sự lừa đảo nằm ở yếu tố ý thức chiếm đoạt và hành vi gian dối có chủ đích trước hoặc tại thời điểm xác lập giao dịch. Đây là vấn đề đánh giá chứng cứ rất tinh tế, và nếu không có luật sư hình sự có kinh nghiệm thực chiến, người bị tố giác rất dễ bị kết luận oan hoặc bị xử lý nặng hơn mức cần thiết.

Giai đoạn điều tra là thời điểm dễ xảy ra sai lầm nhất, và hậu quả của những sai lầm này thường kéo dài đến tận phiên xét xử. Nhiều người khi bị tạm giữ hoặc triệu tập làm việc tại cơ quan điều tra chưa hiểu rõ quyền tố tụng của mình, đặc biệt là quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc tự nhận mình có tội theo Điều 60 và Điều 61 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, cũng như quyền có người bào chữa tham gia từ giai đoạn sớm nhất.

Việc tự khai báo mà không có sự tư vấn pháp lý trước có thể vô tình tạo ra các lời khai mâu thuẫn, thừa nhận những tình tiết bất lợi hoặc bỏ qua những chứng cứ quan trọng có thể minh oan. Đây là lý do việc thuê luật sư bào chữa tội lừa đảo sớm, lý tưởng nhất là trước lần làm việc đầu tiên với cơ quan điều tra, có giá trị bảo vệ rất thực tế.

Bạn có thể tham khảo một số vướng mắc trong thực tiễn xét xử vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản để có thêm cái nhìn toàn diện trước khi đưa ra quyết định.

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được quy định cụ thể tại Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

Theo đó, người nào bằng thủ đoạn gian dối chiếm đoạt tài sản của người khác trị giá từ 2.000.000 đồng (hai triệu đồng) đến dưới 50.000.000 đồng (năm mươi triệu đồng) hoặc dưới 2.000.000 đồng (hai triệu đồng) nhưng thuộc một trong các trường hợp luật định (như đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn vi phạm, đã bị kết án về tội này hoặc về một trong các tội xâm phạm sở hữu chưa được xóa án tích mà còn vi phạm…) thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Cụ thể, các khung hình phạt chính của tội danh này được phân định như sau:

• Khung hình phạt theo Khoản 1 Điều 174 Bộ luật Hình sự: Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm đối với hành vi chiếm đoạt tài sản trị giá từ 2.000.000 đồng (hai triệu đồng) đến dưới 50.000.000 đồng (năm mươi triệu đồng), hoặc dưới 2.000.000 đồng (hai triệu đồng) nhưng thuộc một trong các trường hợp luật định.
• Khung hình phạt theo Khoản 2 Điều 174 Bộ luật Hình sự: Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm nếu phạm tội thuộc một trong các trường hợp như: có tổ chức; có tính chất chuyên nghiệp; chiếm đoạt tài sản trị giá từ 50.000.000 đồng (năm mươi triệu đồng) đến dưới 200.000.000 đồng (hai trăm triệu đồng); tái phạm; lợi dụng chức vụ, quyền hạn; dùng thủ đoạn xảo quyệt.
• Khung hình phạt theo Khoản 3 Điều 174 Bộ luật Hình sự: Phạt tù từ 07 năm đến 15 năm nếu phạm tội thuộc trường hợp chiếm đoạt tài sản trị giá từ 200.000.000 đồng (hai trăm triệu đồng) đến dưới 500.000.000 đồng (năm trăm triệu đồng); hoặc lợi dụng thiên tai, dịch bệnh.
• Khung hình phạt theo Khoản 4 Điều 174 Bộ luật Hình sự: Phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân nếu phạm tội thuộc trường hợp chiếm đoạt tài sản trị giá từ 500.000.000 đồng (năm trăm triệu đồng) trở lên; hoặc lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp.
• Hình phạt bổ sung theo Khoản 5 Điều 174 Bộ luật Hình sự: Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng (mười triệu đồng) đến 100.000.000 đồng (một trăm triệu đồng), cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Để cụ thể hóa các tình tiết cấu thành tội phạm, Nghị quyết 02/2003/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao vẫn là văn bản hướng dẫn quan trọng được áp dụng trong thực tiễn xét xử nhằm xác định đúng giá trị tài sản bị chiếm đoạt và phân biệt hành vi gian dối cấu thành tội phạm với các giao dịch dân sự thông thường.

Ngoài ra, theo cải cách tư pháp toàn diện có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 (Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2025) và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2025)), hệ thống cơ quan tố tụng đã được tổ chức lại theo mô hình mới:

• Thẩm quyền điều tra: Sau khi giải thể Công an cấp huyện, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh chịu trách nhiệm thụ lý, điều tra hầu hết các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên địa bàn. Công an cấp xã thực hiện việc tiếp nhận tin báo, tố giác tội phạm và chuyển giao hồ sơ theo đúng thẩm quyền.
• Thẩm quyền xét xử sơ thẩm: Tòa án nhân dân khu vực (thế chỗ cho Tòa án nhân dân cấp huyện trước đây) có thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản có khung hình phạt cao nhất đến 20 năm tù (bao gồm Khoản 1, Khoản 2 và Khoản 3 Điều 174 Bộ luật Hình sự). Đối với các vụ án đặc biệt nghiêm trọng có khung hình phạt tù từ trên 20 năm đến chung thân (quy định tại Khoản 4 Điều 174 Bộ luật Hình sự), thẩm quyền xét xử sơ thẩm thuộc về Tòa án nhân dân cấp tỉnh.
• Thẩm quyền xét xử phúc thẩm: Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền xét xử phúc thẩm đối với các bản án sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực bị kháng cáo, kháng nghị. Đối với các bản án sơ thẩm do Tòa án nhân dân cấp tỉnh tuyên, thẩm quyền xét xử phúc thẩm thuộc về Tòa Phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao (thay thế cho Tòa án nhân dân cấp cao trước đây).

Luật sư bào chữa giỏi tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản cần có nền tảng xử lý thực tế với các vụ án xâm phạm sở hữu, không chỉ là kiến thức lý thuyết. Kinh nghiệm thực chiến thể hiện qua việc đã từng tham gia bào chữa trong các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử, hiểu rõ cách cơ quan tố tụng tiếp cận loại tội danh này và biết điểm nào trong hồ sơ cần được phản bác hoặc làm rõ.

Một luật sư quen xử lý tranh chấp dân sự, hợp đồng hoặc đất đai sẽ thiếu đi góc nhìn tố tụng hình sự cần thiết để bảo vệ quyền lợi hiệu quả trong loại vụ án này. Sự chuyên sâu đúng lĩnh vực là tiêu chí không thể bỏ qua.

Vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản thường có nhiều tình tiết phát sinh trong quá trình điều tra, nhân chứng thay đổi lời khai, xuất hiện chứng cứ mới, hoặc cơ quan điều tra bổ sung hành vi. Luật sư cần có khả năng phân tích nhanh, đưa ra chiến lược bào chữa linh hoạt phù hợp với từng giai đoạn, không bị động trước diễn biến hồ sơ.

Tư duy pháp lý sắc bén còn thể hiện ở việc nhận ra điểm mấu chốt trong hồ sơ, yếu tố nào là bất lợi cần hóa giải, yếu tố nào là có lợi cần bảo vệ, và biết thời điểm nào nên tranh luận trực tiếp, thời điểm nào nên kiến nghị theo kênh văn bản.

Chi phí thuê luật sư hình sự không nhỏ, vì vậy thân chủ cần tìm hiểu kỹ năng lực của người bảo vệ. Người bào chữa tận tâm sẽ chủ động cập nhật diễn biến vụ án, giải thích rõ từng quyết định tố tụng, không giữ thông tin mơ hồ hoặc cam kết kết quả thiếu căn cứ.

Đạo đức nghề nghiệp trong bào chữa hình sự cũng đồng nghĩa với việc không khuyến khích thân chủ khai sai sự thật, không tạo ra chứng cứ giả, và luôn giữ ranh giới rõ ràng giữa bảo vệ quyền lợi hợp pháp với can thiệp trái pháp luật vào tố tụng.