Tội lừa dối khách hàng là một trong những tội danh trong lĩnh vực kinh tế thường bị hiểu nhầm hoặc đồng nhất với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Sự nhầm lẫn này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị hại khi làm đơn tố cáo, mà còn khiến người kinh doanh chủ quan với rủi ro pháp lý từ chính hoạt động mua bán hàng ngày. Dưới đây là các dấu hiệu cấu thành, ranh giới pháp lý và mức hình phạt cụ thể quy định tại Điều 198 Bộ luật Hình sự 2015.
1. Bản chất pháp lý của tội lừa dối khách hàng
1.1. Tội lừa dối khách hàng là gì?
Tội lừa dối khách hàng được quy định tại Điều 198 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Đây là hành vi của người bán hàng hoặc cung ứng dịch vụ cố ý dùng thủ đoạn gian lận để thu lợi bất chính từ khách hàng trong giao dịch mua bán, trao đổi hàng hóa hoặc dịch vụ.
Điểm đặc trưng của tội danh này nằm ở bối cảnh: hành vi gian lận xảy ra trong một giao dịch thương mại đã được xác lập giữa hai bên. Người bán không chiếm đoạt tài sản bằng cách tạo dựng quan hệ giả tạo, mà thực hiện hành vi gian lận ngay trong quá trình thực hiện giao dịch đó.
1.2. Các hành vi gian lận phổ biến trong giao dịch mua bán
Các hành vi điển hình có thể có dấu hiệu của tội lừa dối khách hàng bao gồm: cân, đong, đo, đếm sai so với thỏa thuận; đánh tráo hàng hóa — ví dụ giao hàng kém chất lượng hơn hoặc khác chủng loại so với hàng mẫu; niêm yết sai xuất xứ, thành phần hoặc chất lượng sản phẩm nhằm thu thêm tiền từ khách.
Ngoài ra, hành vi tính toán sai số lượng hàng hóa một cách có chủ ý, hoặc tính giá cao hơn mức đã thỏa thuận thông qua thủ đoạn gian dối, cũng có thể được xem xét theo quy định này. Điểm chung là người thực hiện đều nhận thức rõ hành vi của mình là sai nhưng vẫn cố ý thực hiện để thu lợi.
2. Dấu hiệu cấu thành tội lừa dối khách hàng theo Bộ luật Hình sự
2.1. Chủ thể và khách thể của tội phạm
Chủ thể của tội lừa dối khách hàng là người có năng lực trách nhiệm hình sự, đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và trực tiếp tham gia hoạt động bán hàng hoặc cung cấp dịch vụ. Đây có thể là cá nhân kinh doanh, nhân viên bán hàng, hoặc người được giao thực hiện giao dịch thay cho chủ cơ sở.
Khách thể được bảo vệ là trật tự quản lý kinh tế và quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng — tức là những khách hàng trực tiếp bị thiệt hại trong giao dịch. Đây là điểm khác biệt so với các tội xâm phạm quyền sở hữu đơn thuần.
2.2. Ý thức chủ quan: Yếu tố cố ý gian lận
Tội lừa dối khách hàng chỉ cấu thành khi người thực hiện hành vi với lỗi cố ý trực tiếp. Tức là họ nhận thức rõ việc cân sai, đong thiếu hoặc đánh tráo hàng hóa là gian lận, nhưng vẫn thực hiện nhằm thu lợi bất chính.
Nếu sự sai lệch về cân đo hoặc chất lượng hàng hóa xuất phát từ lỗi kỹ thuật thiết bị, sơ suất không cố ý hoặc nhầm lẫn thực sự, thì yếu tố cố ý gian lận có thể không được xác định — và đây là điểm mấu chốt khi cơ quan tố tụng đánh giá hồ sơ vụ việc.
2.3. Định lượng thu lợi bất chính để truy cứu trách nhiệm hình sự
Theo quy định, để hành vi lừa dối khách hàng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, số tiền thu lợi bất chính từ lừa dối khách hàng phải đạt từ 5 triệu đồng trở lên. Nếu chưa đến ngưỡng này, hành vi có thể chỉ bị xử lý hành chính.
Đây là yếu tố định lượng quan trọng, nhưng cũng là điểm gây khó khăn trong thực tế. Việc xác định chính xác số tiền thu lợi bất chính đòi hỏi phải có chứng cứ cụ thể về số lượng giao dịch, mức chênh lệch từng lần và tổng thiệt hại tích lũy theo thời gian — không phải lúc nào cũng dễ chứng minh nếu không có hồ sơ đầy đủ.
3. Các khung hình phạt đối với tội lừa dối khách hàng
3.1. Khung 1: Phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ
Khung cơ bản tại khoản 1 Điều 198 áp dụng khi người thực hiện hành vi lừa dối khách hàng thu lợi bất chính từ 5 triệu đồng đến dưới 50 triệu đồng. Mức hình phạt có thể là phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng, hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm.
Đây là khung hình phạt áp dụng cho phần lớn các vụ việc thông thường, khi hành vi gian lận diễn ra trong phạm vi tương đối nhỏ và chưa có tình tiết tăng nặng đặc biệt.
3.2. Khung 2: Phạt tù khi phạm tội có tổ chức hoặc thu lợi lớn
Khoản 2 Điều 198 quy định mức hình phạt nặng hơn, bao gồm phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 500 triệu đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm, khi có các tình tiết như: phạm tội có tổ chức; có tính chất chuyên nghiệp; dùng thủ đoạn xảo quyệt; hoặc thu lợi bất chính 50 triệu đồng trở lên.
Việc xác định có hay không yếu tố “có tổ chức” — chẳng hạn nhiều nhân viên cùng thực hiện hành vi gian lận theo sự phân công có chủ đích — sẽ ảnh hưởng đáng kể đến khung truy cứu. Đây cũng là rủi ro mà người kinh doanh cần nhận thức rõ nếu không kiểm soát được quy trình bán hàng của nhân viên trong cơ sở của mình.
3.3. Hình phạt bổ sung và hệ quả pháp lý
Ngoài hình phạt chính, người bị kết án về tội lừa dối khách hàng còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung là phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 100 triệu đồng, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
Về hệ quả dân sự, người bị hại có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại thực tế trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Bản án hình sự có hiệu lực cũng ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín, giấy phép kinh doanh và khả năng tiếp tục hoạt động thương mại của người bị kết án.
Lưu ý về thẩm quyền xét xử: Căn cứ quy định mới về hệ thống Tòa án 3 cấp từ 01/7/2025, do khung hình phạt cao nhất của tội lừa dối khách hàng chỉ đến 05 năm tù, các vụ án thuộc tội danh này sẽ do Tòa án nhân dân khu vực xét xử sơ thẩm.
4. Những lưu ý quan trọng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp
4.1. Phân biệt tội lừa dối khách hàng và tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
Ranh giới giữa tội lừa dối khách hàng và tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản thường gây nhầm lẫn, kể cả với những người đã quen với pháp luật hình sự. Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở mục đích và cơ chế thực hiện hành vi.
Với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, người thực hiện dùng thủ đoạn gian dối để tạo lập giao dịch giả tạo ngay từ đầu — mục tiêu là chiếm đoạt toàn bộ tài sản của nạn nhân mà không có ý định thực hiện nghĩa vụ. Còn tội lừa dối khách hàng xảy ra trong giao dịch có thật, người bán thực sự cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ nhưng gian lận về số lượng, chất lượng hoặc giá trị để thu thêm lợi nhuận bất chính.
nếu người mua vẫn nhận được hàng hóa hoặc dịch vụ — dù bị gian lận về trọng lượng, chất lượng hay giá cả — thì hành vi có thể thiên về tội lừa dối khách hàng hơn. Nếu người mua không nhận được gì hoặc quan hệ giao dịch hoàn toàn giả tạo, thì có dấu hiệu của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
4.2. Cách thức thu thập chứng cứ khi phát hiện bị lừa dối
Một trong những khó khăn thực tế khi xử lý tội lừa dối khách hàng là việc chứng minh số tiền thu lợi bất chính. Người bị hại hoặc cơ quan điều tra cần có đủ căn cứ để xác định mức chênh lệch giữa thực tế giao nhận và thỏa thuận ban đầu, cũng như tổng giá trị thiệt hại tích lũy.
Nếu nghi ngờ bị lừa dối trong giao dịch mua bán, người bị hại nên lưu giữ ngay: hóa đơn, phiếu cân, phiếu đo, hợp đồng mua bán, tin nhắn thỏa thuận giá và chất lượng, đồng thời yêu cầu kiểm định độc lập nếu có tranh chấp về chất lượng hàng hóa. Chứng cứ càng cụ thể và có hệ thống thì khả năng xác định đủ ngưỡng truy cứu hình sự càng cao hơn.
Trong trường hợp cần tư vấn, hỗ trợ, bạn có thể liên hệ với chúng tôi để được đội ngũ Luật sư bảo vệ bị hại hỗ trợ tư vấn.
Người kinh doanh cũng cần lưu ý: nếu nhân viên của mình thực hiện hành vi gian lận mà chủ cơ sở không kiểm soát được quy trình, không loại trừ khả năng chủ cơ sở cũng bị xem xét trách nhiệm pháp lý tùy theo mức độ liên quan và hồ sơ thực tế vụ việc.
4.3. Khi nào cần sự hỗ trợ của luật sư hình sự?
Trong vai trò người bị hại, nếu bạn xác định mình đã bị gian lận với giá trị đáng kể nhưng không biết căn cứ pháp lý nào để tố cáo, hoặc không biết cơ quan nào có thẩm quyền tiếp nhận, thì việc tham khảo ý kiến luật sư từ sớm sẽ giúp định hướng đúng hướng xử lý và tránh mất thời gian vào những bước không cần thiết.
Trong vai trò người kinh doanh bị tố cáo hoặc đang bị xem xét trách nhiệm, sự hỗ trợ của Luật Sư Hình Sự trong việc đánh giá hồ sơ, xác định yếu tố cố ý và phân biệt ranh giới với các vi phạm hành chính là điều cần thiết — đặc biệt ở giai đoạn đầu khi cơ quan điều tra chưa đưa ra kết luận chính thức.
Kết luận
Tội lừa dối khách hàng tuy rõ ràng về bản chất nhưng dễ gây nhầm lẫn trên thực tế. Việc xác định đúng luật sư bào chữa với lừa đảo là nền tảng quan trọng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Nếu cần làm rõ tình huống cụ thể hoặc cần định hướng pháp lý ban đầu, bạn có thể liên hệ đội ngũ luật sư qua hotline 0988 052 761 hoặc email luatsuhinhsu.hcm@gmail.com để được hỗ trợ theo hồ sơ thực tế.
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo và tư vấn pháp lý chuyên sâu. Do tính chất đặc thù và các tình tiết riêng biệt của mỗi vụ việc, giải pháp thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào hồ sơ và bối cảnh pháp lý tại từng thời điểm. Để nhận phương án tối ưu cho trường hợp của mình, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp Luật sư Hình Sự để được hướng dẫn cụ thể.
